گرایش ایرانیان به تشیّع

ظلمی که در جامعه اسلامی نسبت به موالی صورت می‌گرفت ، باعث گردید تا آن‌ها نزد حضرت علی علیه السلام شکایت کنند. امام بدانها گفت : (گویا قبل از رسیدن به خلافت):

یا معشر الموالی ؛ إنّ هؤلاء صیروکم بمنزلة الیهود والنّصاری یتزوّجون إلیکم ولایزوّجونکم ولایعطونکم مثل ما یأخذون فاتّجروا بارک الله فیکم .[1]

ای گروه موالی ؛ اینان شما را با یهود و نصاری برابر گرفته‌اند. به شما زن نمی‌دهند. ولی از شما زن می‌گیرند. و آنچه که خود می‌گیرند مثل آن را به شما نمی‌پردازند. خود به تجارت بپردازید خداوند به شما برکت دهد.

امام علی علیه السلام به حدّی به موالی میدان داد که مورد اعتراض عرب هائی همچون «اشعث بن قیس» قرار گرفت. عرب ها می‌گفتند: حضرت علی علیه السلام با نزدیک کردن «حِمراء» به خود، آن‌ها را از خویش رانده است . امّا امام می‌فرمودند: اگر آنها را از خود براند بسیار جاهلانه خواهد بود[2] .

این بدین معنی نبود که امام علیه السلام بر آن‌ها تکیه کرده باشد بلکه این اعتراض از روح ناسیونالیستی افرادی چون «اشعث» ناشی می‌شد که حتّی وجود افرادی قلیل از موالی را در کنار حضرت علی علیه السلام محکوم می‌کردند! هر چند به هر حال ، احتمال دارد آنها در جنگ‌ها نیز به نفع آن حضرت مشارکتی داشته‌اند[3] .

این موضع امام نه تنها باعث حمایت آن‌ها گردید، بلکه این حقیقت را در اذهان «موالی» باقی گذاشت که حضرت علی علیه السلام و شیوه و سنّت او، حقارت آن‌ها را نمی‌پسندد.

به گفتۀ عدّه‌ای از محقّقین ، همین برخورد به طور طبیعی ، زمینۀ گرایشات خاصّ شیعی را در میان «موالی» به وجود آورد. به خصوص که «سلمان» نیز به عنوان یک «ایرانی» همراه با دیگر یاران اوّلیۀ تشیّع ، حمایت از حضرت علی علیه السلام و رفاقت با او را انتخاب کرده بود. این واقعیّت نمی‌توانست برای «موالی» مطرح نباشد.

سید امیر علی تصریح می‌کند که حضرت علی علیه السلام در بسیاری از اوقات ، سهم خود از بیت المال را جهت آزادی اسرای ایرانی ، قرار می‌داده است. و در مشورت‌هایی که خلیفه با او می‌کرده ، مرتّب بر تخفیف فشار بر رعیّت فارس اصرار داشته است[4].

«فان فلوتن» نیز می‌گوید: علّت گرایش خراسانیان و ایرانیان به «علویّین» این بود که آن‌ها «عدل واقعی» را جز در حکومت حضرت علی علیه السلام مشاهده نکردند[5] .[6]

-------------------------------------------------------------------------------------------

[1] . مرآة العقول : 3 / 441.

[2] . المبرد، الكامل :   2 / 62. زمخشرى ، الفائق : 1 / 319. در لسان العرب :  4 / 210 و تاج العروس :  3 / 154 آمده است كه گروهى از عرب‌ها به على علیه السلام گفتند: «غلبتنا عليک هذه الحمراء»، امام علیه السلام در پاسخ فرمودند: «ليضربنّكم على الدين عوداً كما ضربتموهم عليه بدءاً».

[3] . ابن اثير الكامل :  3 / 159، الفصول المهمّة : 89 و 90، الزندقة والشعوبيّة : 51 به نقل از ابن اثير.

[4] . روح الإسلام ص 306 به نقل از «حياة الإمام الرضا علیه السلام»: 173.

[5] . السيادة العربيّة والشيعة والإسرائيليّات به نقل از حياة الإمام الرضا علیه السلام: 173.

[6] . تاريخ تشيّع در ايران : 56.