خطبه‌های حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

در اواخر قرن سوّم، شمار خطبه‌های منسوب به حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام نزدیک به چهارصد عدد بوده است. نیم قرن بعد این رقم را 480 نوشته‌اند. تعدادی از راویان متقدّم حدیث ، مجموعه‌هایی از خطبه‌های آن حضرت تدوین کرده بودند، از آن جمله : زید بن وهب جُهَنی (اواخر قرن اوّل)، مَسْعدة بن صَدَقة عبدی (اواخر قرن دوّم)، اسماعیل بن مهران سکونی (زنده در 224)، صالح بن ابی حمّاد رازی (میانه قرن سوّم)، عبدالعظیم بن عبدالله حسنی (م 252).

عدّه‌ای دیگر، ابوابی را در آثار خود به خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات منقول از حضرت اختصاص داده‌اند. از آن میان ، مورّخان متقدّمی مانند محمّد بن عمر واقدی (م 207)، علی بن محمّد مدائنی (م 225)، احمد بن محمّد بن عبدربّه (م 328) و عبدالعزیز بن یحیی جَلُودی (م 332). همچنین شماری دیگر به تدوین نامه‌های آن حضرت پرداخته‌اند، مانند ابراهیم بن محمّد ثقفی (م 283).

کهن‌ترین اثر باقی‌مانده از نوع اوّل ، نهج البلاغه مجموعه‌ای گزیده از خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار منسوب به امام علی علیه السلام است که به وسیله محمّد بن حسین موسوی شریف رضی (م 406) در سال 400 تألیف گردید. بسیاری از محتویات این کتاب، در منابع پیشین آمده است که به برخی از آن منابع، در خود نهج البلاغه هم اشاره می‌شود. اخیراً شماری کتاب با جستجو در منابع متقدّم ، به مستندیابی محتویات نهج البلاغه پرداخته‌اند. آخرین اثر از این نوع ، کتاب مدارک نهج البلاغه رضا استادی می‌باشد (قم ، 1396).

یک چاپ اخیر نهج البلاغه (با تحقیق جعفر الحسنی ، قم ، 1419) مشتمل بر بخشی درباره منابع محتویات نهج البلاغه (صص 591 ـ 621) است . در موارد اندکی برخی کلمات که در منابع متقدّم به دیگر اشخاص منسوب بوده ، در نهج البلاغه به نام امیر مؤمنان علیه السلام آمده ظاهراً بر پایه منابع کهن دیگری که برجای نمانده است.

ابن تیمیه و ذهبی تردیدهایی درباره اصالت بسیاری از محتویات نهج البلاغه ابراز کرده‌اند. ابن خلکان هم «در وفیات: 3 /  313» همین رویه را پیشه کرده است ، گرچه خود در جای دیگر (همان : 5/8) بدون هیچ مشکل و ایرادی از آن نقل می‌کند. خطیب (جامع : 2 / 161) خطبه‌های منسوب به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را که به ملاحم و فتن مربوط است، ساختگی می‌داند. برخی از نمونه‌های این قبیل خطبه‌ها در نهج البلاغه آمده است.

نهج البلاغه با چاپ‌های فراوان و نسخه‌های خطّی متعدّدی از قرن پنجم به بعد در دسترس می‌باشد. برای فهرستی از نسخه‌های پیش از قرن دهم بنگرید: مجلّه تراثنا (چاپ قم) (مقاله سید عبدالعزیز طباطبائی با عنوان فی رحاب نهج البلاغه): ش 5 / 25  ـ 102، ش 7 ـ  8 / 13 ـ 36، ش 29/7 ـ 25.

یک تحقیق اخیر، با عنوان «نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغة» (چاپ دوّم ، تهران ، 1998) از محمّدباقر محمودی ، در تلاش است تا خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات منسوب به امیر مؤمنان  علیه السلام را که در «نهج البلاغه» نیامده ، جمع‌آوری کند.[1]

 -------------------------------------------------

[1] ميراث مكتوب شيعه از سه قرن نخستين : 37.