حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

و علم حساب

ابو یوسف سیستانی در«شرح التلمسانیة» گوید: از شمار چیزهایی که در تقسیم ارث مورد نیاز است ، علم حساب می‌باشد و به نسبت قوّت در این فن ، بهتر می‌تواند قسمت‌ها را بیرون بیاورد و فقیهی که حساب بلد نباشد، این کار را نمی‌تواند و حداکثر مثلِ عالمی بسیط عمل می‌کند.

از (ابن) عمر درباره فریضه‌ای پرسیدند، گفت: از سعید بن جُبیر بپرسید که مسأله را مثل من می‌داند و در حساب قوی‌تر است !

از این روایت برمی‌آید که عمر، حساب هم بلد بوده! جز اینکه سلف معمولا مسأله را به دیگری حوالت می‌دادند، و چه ‌بسا مسأله‌ای دور می‌زد تا باز به اوّلی بازمی‌گشت .

فخر رازی گفته است : صحابه ، دقایقِ علم حساب و هندسه را نمی‌دانستند؛ ولی ابن قنفذ قسمطینی نظر او را رد کرده و از قول شعبی می‌آورد که حسابدان‌تر از حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام دیده نشده است .

دیگری گفته : حضرت علی علیه السلام وقایع صفّین را از «حمعسق» استخراج می‌کرد.

از جمله مسائل حضرت علی علیه السلام در حساب آن است که دو مرد با هم نشسته بودند، یکی از آن‌ها پنج گرده نان و دیگری سه گرده داشت . سوّمی سر رسید و با آن دو مشغول خوردن شد و پس از فراغت ، هشت درهم به صاحبان گرده‌ها داد و گفت: به نسبتی که خورده‌ام تقسیم کنید.

صاحب سه گرده نان گفت : نصف خوراکش از نان من و نصف خوراکش از نان تو بوده است ، پس نصف پول را به من بده . دیگری گفت : به تو سه درهم می‌رسد.

دعوا نزد حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام بردند. آن حضرت فرمود:

به صاحب سه گرده یک درهم و به صاحب پنج گرده هفت درهم می‌رسد؛ چون از سهم اوّلی ثلث گرده و از سهم دوّمی گرده و ثلث گرده نان خورده است.

صحابه ، علم عقود اصابع را هم به کار می‌بردند؛ چنان‌که مثلا نهادن دو دست بر دو زانو مثل حالت تشهّد، نمایش عدد 55 است. ارقام عربی (هندی) در دوره خلافت حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام (سال چهلم هجری) وارد اروپا شد[1] .[2]

---------------------------------------

[1] وفية الأسلاف : 33.

[2] نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام : 349.